मेनू बंद

नाम म्हणजे काय | नामाचे प्रकार किती व कोणते | Naam in Marathi Grammar

Naam in Marathi Grammar: मराठी व्याकरणामध्ये ‘नाम’ हा अतिशय महत्वाचा भाग आहे. त्यामुळे आपण या लेखात नाम म्हणजे काय आणि नामाचे प्रकार किती व कोणते हे सविस्तरपणे समजून घेऊया.

नाम म्हणजे काय | नामाचे प्रकार किती व कोणते | Naam in Marathi Grammar

शब्दांच्या आठ जाती आहेत, त्यांची विकारी आणि अविकारी अशा दोन गटांत विभागणी होते. विकारी शब्द म्हणजे ज्या शब्दांवर लिंग, वचन, विभक्ती यांचा परिणाम होऊन त्यांच्यात बदल होतो. नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद या शब्दांच्या प्रकारांना विकारी शब्द असे म्हणतात. अविकारी शब्द म्हणजे ज्या शब्दांवर लिंग, वचन, विभक्ती यांचा परिणाम होत नाही. क्रियाविशेषण अव्यय, शब्दयोगी अव्यय, उभयान्वयी अव्यय, केवलप्रयोगी अव्यय हे शब्दांचे प्रकार अविकारी शब्दप्रकारात मोडतात.

नाम – पुढील वाक्ये वाचा .

  1. तो झाड लावतो.
  2. आरोही, फळा पहा.
  3. अनुराग गोष्ट ऐकतो.
  4. नदीला पूर आला.
  5. मला पुस्तक आवडते.

वरील वाक्यांतील झाड, आरोही, फळा, अनुराग, गोष्ट, नदी, पुस्तक हे शब्द पाहा. हे शब्द वाचले की आपल्या डोळ्यांसमोर काही वस्तू येतात, व्यक्ती येतात. सामान्यतः ‘ वस्तू ‘ हा शब्द डोळ्याने दिसणाऱ्या पदार्थाला उद्देशून वापरतो; पण व्याकरणात त्याचा अर्थ व्यापक आहे. ‘ वस्तू ‘ या शब्दाच्या अर्थामध्ये सर्व प्रकारचे पदार्थ, प्राणी व त्यांच्या अंगी वास करणारे गुण व धर्म यांचा अंतर्भाव होतो.

नाम म्हणजे काय

प्रत्यक्षात असणाऱ्या किंवा कल्पनेने जाणलेल्या वस्तूंना किंवा त्याच्या गुणधर्मांना दिलेली जी नावे आहेत, त्यांना व्याकरणात ‘ नाम ‘ म्हणतात. उदा. पुस्तक, चेंडू, कागद, मुलगा, हरी, वामन, साखर, देव, स्वर्ग, अप्सरा, नंदनवन, गोडी, धैर्य, खरेपणा, औदार्य, विद्वत्ता. वेगळ्या शब्दांत सांगायचे निरनिराळ्या वस्तूंच्या पदार्थांच्या व्यक्तींच्या नावांना नाम असे म्हणतात. असे म्हणता येईल की, ज्यावरून एखादा प्रत्यक्ष किंवा नाम असे म्हणतात. काल्पनिक पदार्थ, प्राणी किंवा त्याचा गुणधर्म याचा आपल्याला बोध होता, त्याला नाम असे म्हणतात.

‘ मराठी: घटना, रचना, परंपरा ‘ या ग्रंथात (लेखक: अरविंद मंगरूळकर व कृ . श्री . अर्जुनवाडकर) नामाची व्याख्या करताना म्हटले आहे, ‘ वास्तव अथवा मानस सृष्टीतील इंद्रियगम्य आणि मनोगम्य वस्तू ज्या शब्दांनी बोधित होतात, त्या शब्दांना नामे असे म्हणतात.

नामाचे प्रकार किती व कोणते

नामाचे मुख्य प्रकार तीन आहेत, ते याप्रमाणे:

1. सामान्यनाम

एकाच जातीच्या पदार्थातील समान गुणधर्मामुळे त्या वस्तूला सर्वसामान्य नावे दिले जाते, त्याला ‘ सामान्यनाम ‘ असे म्हणतात. सामान्यनाम हे त्या वस्तूच्या जातीला दिलेले नाम आहे. उदा. मुलगा, लेखणी, घर, शाळा, नदी.

कळप, वर्ग, सैन्य, घड, समिती ही समूहाला दिलेली नामे आहेत. यांना कोणी ‘ समुदायवाचक नाम ‘ म्हणतात.

तसेच सोने, तांबे, दूध, साखर , कापड हे संख्येशिवाय इतर परिमाणांनी मोजण्याचे पदार्थ म्हणून त्यांना कोणी ‘ पदार्थवाचक नाम ‘ असे म्हणतात. पण मराठीत या सर्वांची गणना सामान्यनामांतच होते.

2. विशेषनाम

ज्या नामाने जातीचा बोध होत नसून त्या जातीतील एका विशिष्ट व्यक्तीचा, प्राण्याचा किंवा वस्तूचा बोध होतो, त्यास ‘ विशेषनाम ‘ असे म्हणतात. उदा. रामा, हरी, आशा, हिमालय, गंगा, भारत. विशेषनाम हे व्यक्तिवाचक असते, सामान्यनाम हे जातिवाचक असते. विशेषनाम हे त्या व्यक्तीचे अथवा स्वत : चे नाव असते ; ते केवळ खुणेकरिता ठेवलेले नाव असते . सामान्यनाम हे त्या जातीतील सर्व वस्तूंत असलेल्या सामान्यपणाला दिलेले नाव असते. सामान्यनाम हे त्या जातीतील सर्व वस्तूंना लागू पडते. विशेषनाम हे त्या एकट्याचे असते.

3. भाववाचकनाम

ज्या नामाने प्राणी किंवा वस्तू यांच्यामध्ये असलेल्या गुण , धर्म किंवा भाव यांचा बोध होतो त्याला ‘ भाववाचक नाम ‘ किंवा ‘ धर्मवाचक नाम ‘ असे म्हणतात. उदा. धैर्य, कीर्ती, चांगुलपणा, वात्सल्य, गुलामगिरी, आनंद पदार्थाचा गुण किंवा धर्म हा स्वतंत्र किंवा वेगळा असत नाही. तो कोणत्या तरी जड वस्तूच्या अथवा व्यक्तीच्या आश्रयाने राहतो. भाववाचक नामांना वेगळे अस्तित्व नसते. कल्पनेने ते आहे असे मानून त्याला नाव दिले जाते.

पदार्थाच्या गुणाबरोबरच स्थिती किंवा क्रिया दाखविणाऱ्या नामांना भाववाचकनामे असेच म्हणतात. उदा. वार्धक्य, बाल्य, तारुण्य, मरण हे शब्द पदार्थाची स्थिती दाखवितात. धाव, हास्य, चोरी, उड्डाण, नृत्य ही क्रियेला दिलेली नावे आहेत. सामान्यनाम किंवा भाववाचक नाम यांनी प्रत्यक्ष किंवा काल्पनिक प्राणी किंवा वस्तू यांचा बोध होतो. भाववाचक नामाने प्राणी किंवा वस्तू यांचा बोध होत नसून त्यांच्यातील गुणांचा किंवा धर्माचा बोध होतो.

सामान्यनामाचे अनेकवचन होऊ शकते पण विशेषनामे आणि भाववाचक नामे ही एकवचनीच असतात. सामान्यनामे आणि विशेषनामे यांना ‘ धर्मिवाचक नाम ‘ म्हणतात.

हे सुद्धा वाचा –

Related Posts